«Абай жолы» эпопеясы: 1-4 томдардың қысқаша мазмұны

Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы — қазақ халқының тұтас бір дәуірін бейнелейтін, төрт томнан тұратын әлемдік деңгейдегі ұлы шығарма. Бұл туындыда Ұлы Абайдың жеке тұлға ретінде қалыптасуы, рухани өсуі және қазақ даласындағы күрделі қоғамдық-әлеуметтік тартыстар өте терең суреттеледі. Төменде романның әрбір томы мен тарауларына жан-жақты тоқталамыз.

«Қайтқанда» және «Қат-қабатта» тараулары: Роман жас Абайдың Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесіндегі оқуын аяқтап, ауылға оралуымен басталады. Елге келген бойда Абай әкесі Құнанбайдың қатал шешімдері мен қатыгездігіне, атап айтқанда Қодар мен Қамқаның өліміне куә болады. Бұл қайғылы оқиға оның ішкі дүниесін төңкеріп, әділетсіздікке қарсы тұруға итермелейді. Осы кезеңде жас Абайдың Тоғжанға деген алғашқы пәк махаббаты ерекше лиризммен суреттеледі. Ауылдағы қат-қабат оқиғалар, Құнанбайдың билігі мен Бөжей арасындағы текетірестер басталып кетеді.

«Жолда» және «Шытырманда» тараулары: Абай қоғамдық тартыстардың ортасына түсе бастайды. Ол әкесінің қасында жүріп ел басқару ісінің қиындықтарын көреді. Сүйіндік сияқты ел ағаларымен кездесіп, олардың ақыл-кеңестерін тыңдайды. Бұл уақытта Құнанбай мен Бөжейдің арасындағы дау ушығып, рулық қақтығыстар шытырманға айналады. Абай халықтың мұң-мұқтажын көре отырып, бірте-бірте әкесінің қатал саясатынан іштей алыстай бастайды. Оның бойында адамгершілік, әділеттілік сезімдері оянады.

«Бел-белесте», «Өрде» және «Қияда» тараулары: Жайлаудағы өмір, қыз ұзату тойлары мен жастардың ойын-сауығы (алтыбақан) шығармаға көрік береді. Алайда бұл бейбіт өмір ұзаққа созылмайды. Ел ішіндегі беделді тұлға Бөжей дүниеден өтіп, оған үлкен ас беріледі. Бөжейдің асы қазақ даласындағы үлкен жиын ретінде суреттеледі. Осыдан кейін Абай мен әкесі Құнанбайдың арасындағы көзқарас қайшылығы ашық қақтығысқа ұласып, Абай қияға қадам басып, қарапайым халықты қорғау жолына түпкілікті бет бұрады.

«Тайғақта», «Жайлауда» және «Еңісте» тараулары: Абай болыс болып сайланып, ел басқару ісіне тікелей араласады. Ол билікте жүргенде қара халықты бай-шонжарлардың зорлық-зомбылығынан қорғауға тырысады. Осы жайлаудағы күндердің бірінде Абай сұлу әрі өнерлі Әйгерімді кездестіріп, оған ғашық болады. Оның Әйгерімге деген сезімі жаңа өлеңдердің тууына себепші болады. Бұл кезеңде Абай саяси тартыстардан шаршап, өнер мен білімге көбірек ден қоя бастайды.

«Оқапта», «Асуда» және «Тарауда» тараулары: Абай орыстың саяси жер аударылған зиялыларымен, атап айтқанда Михайловпен тығыз қарым-қатынас орнатып, рухани көкжиегін кеңейтеді. Ол Пушкин мен Лермонтовтың шығармаларын терең оқып, орыс классикасымен сусындайды. Сонымен қатар, қазақ даласындағы түрлі дау-дамайларды (оқаптағы шайқастар) әділ шешуге тырысып, өзінің парасаттылығын танытады.

«Биікте» және «Эпилог»: Абай Пушкиннің «Евгений Онегиніндегі» Татьянаның хатын қазақшаға аударып («Амал жоқ қайттым білдірмей»), оған ән шығарады. Оның бұл әні бүкіл қазақ даласына кеңінен тарап, жастардың сүйікті әніне айналады. Мұхамеджан сияқты әншілер Абайдың әндерін халыққа таратады. Абай нағыз ақын ретінде биікке көтеріледі. Дегенмен, оның бұл жетістіктері мен халық арасындағы беделі Оразбай сияқты дұшпандарының қызғанышын тудырып, олар Абайға қарсы жаңа қастықтар ұйымдастыра бастайды.

«Абай аға» және «Кек жолында» тараулары: Абай айналасына дарынды жастарды, әнші-күйшілерді жинап, үлкен өнер мектебін қалыптастырады. Ол енді халықтың рухани ұстазына айналады. Алайда, Оразбай мен Тәкежан бастаған топ Абайға қарсы бірігіп, астыртын қастық ойлайды. Олар Абайды қаралау үшін түрлі жалалар жауып, тіпті оған физикалық түрде шабуыл жасауға (кек жолына) дейін барады.

«Қарашығын» және «Өкініште» тараулары: Абай тек байлармен ғана емес, сонымен қатар жемқор патша шенеуніктерімен және халықты алдаған надан молдалармен де күресуге мәжбүр болады. Ол жазықсыз сотталғандар мен жәбір көргендерді (мысалы, Базаралыны) қорғап қалуға тырысады. Бұл жолда ол көптеген қиындықтарға тап болып, қоғамдағы әділетсіздіктерге іштей қатты өкініш білдіреді.

«Қақтығыста» және «Қоршауда» тараулары: Оразбайдың тобы Абайға қарсы іріткі салуын тоқтатпайды. Олар Абайдың жақындарына, оның ішінде Оспанға да шабуыл жасайды. Абай өзін жан-жақтан дұшпандар қоршап алғандай сезінеді. Сонымен қатар, осы кезеңде Абайдың ең сүйікті әрі үміт күткен перзенті Әбіштің (Абдрахманның) ауыр дертке шалдыққаны туралы алғашқы суыт хабарлар жете бастайды. Бұл Абайдың жүрегіне ауыр жара салады.

«Түн-түнекте» және «Қапада» тараулары: Қалада (Семейде) сүзек (холера) індеті тарап, халық қатты қырылады. Абай доктор Павловпен бірігіп, індетті ауыздықтауға күш салады. Бірақ надан хазіреттер мен молдалар санитарлық талаптарға қарсы шығып, халықты үрейге бөлейді, Абай олармен қақтығысып, халықты аман алып қалу үшін шайқасады. Осы ауыр кезеңде Алматыда оқып жүрген ұлы Әбіштің дерті асқынып, өмірден озады. Абай бұл қазаны естігенде орны толмас қапаға түседі.

«Қастықта» және «Шайқаста» тараулары: Қайғыдан қан жұтып отырған Абайға дұшпандары тыныштық бермейді. Оразбай бастаған топ дінді бетперде етіп, Абайды «кәпір» деп айыптап, халықты оған қарсы қоюға тырысады. Олар тіпті Абайдың өзіне тікелей күш қолданып, физикалық шайқасқа (соққыға жығуға) дейін барады. Дегенмен, Абайдың ерік-жігері жасымайды, ол надандықпен күресін жалғастыра береді.

«Жұтта» және «Эпилог (Соңы)» тараулары: Қазақ даласына ауыр қыс келіп, халық жұтқа ұшырайды. Мал қырылып, ел ашығады. Абай осы қиын шақта байларды өз малдарын кедейлермен бөлісуге, халықты аман алып қалуға шақырады. Алайда тағдыр Абайға тағы бір ауыр соққы дайындап тұр еді: оның тағы бір сүйікті ұлы Мағаш ауырып, дүниеден өтеді. Тізбектелген қайғы-қасірет ұлы ақынның денсаулығын әбден нашарлатады. Эпилогта Абайдың өмірден озуы және Әйгерімнің күңіренген жоқтауы баяндалады. Шығарма ұлы ақынның денесі жер қойнауына тапсырылғанымен, оның өлмес сөздері мен қалдырған мол мұрасы қазақ халқының жүрегінде мәңгілікке сақталатыны туралы асқақ оймен аяқталады.