Ашық сабақ туралы: не үшін өткізіледі және «бір рет көрсететін шоу» емес, жүйелі әдіс
Ашық сабақ туралы әңгіме көбіне «көрсетілім» деген ұғымға тіреліп қалады: әдемі безендірілген сынып, көп қонақ, дайындалған оқушы жауаптары, уақытты қуып өтетін қарқын. Бірақ шынайы ашық сабақ – бұл демонстрация емес, кәсіби тәжірибені ашық түрде дәлелдейтін педагогикалық шешімдер жиынтығы. Ол оқу ашық сабақ форматына сай нақты мақсатты, өлшенетін нәтижені және бағалаудың түсінікті критерийін бір жерге түйістіргенде ғана әсерлі көрінеді. Мұғалім үшін бұл – әдістеменің айнасы, ал бала үшін – «мен түсіндім, мен істей аламын» деген сенім пайда болатын орта. Сондықтан ашық сабақ жоспары алдымен «қонаққа ұнау» емес, «оқушыға түсінікті болу» логикасымен құралады: кіріспе қызықтыру, негізгі бөлімде әрекет, соңында дәлелді қорытынды. Осы қағида ашық сабақ қазақ, ашық сабақ қазақ тілі, ашық сабақ математика, дене шынықтыру ашық сабақ, ашық сабақ информатика, жаратылыстану ашық сабақ секілді пәндердің бәріне бірдей жұмыс істейді, тек тапсырманың түрі мен дәлел формасы өзгереді.
Балабақшада өтетін ашық сабақ балабақшада ерекше құрылымды талап етеді, себебі мұнда нәтиже «жауап берді/бермеді» арқылы ғана өлшенбейді: баланың әрекеті, қызығушылығы, қатысуы, тілдік белсенділігі, моторикасы, әлеуметтік қарым-қатынасы сияқты көрсеткіштер маңызды. Сондықтан ашық сабақ балабақша, ашық сабақ кіші топ, ашық сабақ ортаңғы топ, ашық сабақ ересек топ, ашық сабақ даярлық, ашық сабақ мектепалды бағыттарының әрқайсысында ойын, қозғалыс, қысқа тапсырма және жиі ауысатын әрекет болуы керек. Мысалы, жануарлар ашық сабақ өткізсеңіз, баланың жануарды тануы ғана емес, оны сипаттауы, дыбыстауы, салыстыруы, «қайда мекендейді?» деп жауапты әрекет арқылы көрсетуі бағаланады. Ал пішіндер ашық сабақ болса, бала «дөңгелек, шаршы» деп айтуымен қатар, сол пішіндерді табу, сәйкестендіру, құрастыру арқылы дәлелдеуі керек. Балабақшада ашық сабақ презентация артық мәтінсіз, ірі сурет пен белгіге сүйенуі тиіс: бала көзбен көріп, қолмен істеп, сөзбен бекітеді. Бұл тәсіл ашық сабақ ересек (тәрбиешілер арасындағы шеберлік көрсету) форматында да тиімді, себебі көрнекілік – уақытты үнемдеп, әрекетті нақтылайды.
Мектепте ашық сабақтың деңгейі сыныпқа қарай күрделенеді. Мысалы, ашық сабақ 1 сынып пен 2 сынып ашық сабақ кезінде негізгі мақсат – оқу әрекетіне үйрету: тыңдау, жауап беру, жұпта жұмыс, белгі арқылы бағалау, қарапайым рефлексия. Бұл жерде ашық сабақ слайд ең алдымен құрылымды ұстап тұратын құрал: «не істейміз – не үшін істейміз – қалай білеміз» деген үштік әр кезеңде көрініп тұрса, сабақ жинақы шығады. Ал ашық сабақ 3 сынып пен ашық сабақ 4 сынып деңгейінде тапсырмалар біртіндеп дәлелдеуге ауысады: оқушы түсіндіріп айта алады, шешімін негіздей алады, мәтінмен жұмыс істеп, ой қорытынды жасай алады. Сондықтан ашық сабақ қазақ тілі үшін мәтіннің құрылымын табу, сөйлем мүшелерін анықтау, орфографиялық дағдыны дәлелдеу сияқты мақсаттар, ал ашық сабақ математика үшін есептің моделін салу, амал таңдау себебін айту, қателікті табу сияқты әрекеттер ұсынылады. Бұл жерде бағалау «дұрыс/бұрыс» емес, «неге бұлай шештің?» деген сұрақ арқылы тереңдейді.
Негізгі қиындық – орта және жоғары буында ашық сабақ «көп нәрсе сыйдыруға» ұмтылып, шашырап кетуі. Ашық сабақ 5 сынып, ашық сабақ 7 сынып, ашық сабақ 8 сынып, ашық сабақ 9 сынып сабақтарында ең тиімді әдіс – бір негізгі дағдыға фокус қою: мәтінді талдау, дәлел келтіру, мәселені шешу, алгоритм құру, тәжірибе жасау, дерекпен жұмыс. Мысалы, ашық сабақ информатика кезінде «алгоритм» ұғымын қысқа тапсырмалармен бекітіп, соңында шағын практикалық мини-жобаға шығуға болады. Жаратылыстану ашық сабақ болса, бақылау–болжам–қорытынды тізбегін көрсету маңызды: оқушы жай айтып қана қоймай, дерекке сүйеніп тұжырым жасайды. Дене шынықтыру ашық сабақ кезінде де нәтиже тек «жаттығуды орындады» емес: техника қауіпсіздігі, дұрыс қалып, қарқын, командалық өзара әрекет, өзін-өзі бақылау сияқты нақты индикаторлармен берілуі керек. Бұл – ашық сабақтың кәсіби құндылығын арттыратын дәлел.
Енді ең маңыздысы: ашық сабаққа дайындалғанда ашық сабақ ҚМЖ міндетті түрде «сабақтың рөлі» мен «оқушының әрекеті» арқылы жазылуы тиіс. Егер ҚМЖ тек мұғалімнің сөйлейтін мәтініне айналса, ашық сабақ көрнекі болғанымен, дәлелсіз болып қалады. ҚМЖ-дағы табысты формула мынадай: 1) мақсат нақты (оқушы не істейді?), 2) критерий анық (неге қарап бағалаймыз?), 3) тапсырмалар сатылы (жеңілден күрделіге), 4) қолдау бар (үлгі, тірек сөз, бағыттаушы сұрақ), 5) рефлексия қысқа (оқушы өз нәтижесін айтады). Осы логика тіл ашық сабақ сияқты тілдік пәндерде де, ашық сабақ математика сияқты есептік пәндерде де бірдей жұмыс істейді. Мәселен, қазақ тілі сынып ашық сабақ үшін «мәтіннен негізгі ойды табу» мақсаты қойылса, критериалды бағалау «негізгі ойды бір сөйлеммен жеткізді», «дәлел ретінде 2 тірек сөз таңдады», «өз пікірін бір аргументпен қорғады» сияқты өлшемдермен беріледі. Бұл әдіс оқушыны сөйлетеді, ал мұғалімді дәлелді көрсетеді.
Балабақшаға қайта оралсақ: ашық сабақ балабақшада кіші топ үшін бір әрекетті ұзақ ұстап тұру қиын, сондықтан «3 минут – ауысу» қағидасы жақсы нәтиже береді. Мысалы, ашық сабақ балабақшада ортаңғы топ деңгейінде «жануарлар ашық сабақ» өткізсеңіз: 1) суреттен тану, 2) дыбысын салу, 3) мекенін сәйкестендіру, 4) қимылмен көрсету, 5) бір сөйлеммен айту – әрқайсысы қысқа, бірақ жинақы болуы керек. Ал ашық сабақ балабақшада ересек топ пен ашық сабақ мектепалды деңгейінде тапсырмалар күрделенеді: сұраққа толық сөйлеммен жауап, топпен келісу, қысқа «неге?» түсіндіру, қарапайым жоспар құру (мысалы, оқиға желісін ретімен қою). Бұл жерде де ашық сабақ презентация көмектеседі: әр кезеңнің белгісі, бір сөздік тапсырма, таймер немесе «келесі қадам» белгісі балаға тұрақтылық береді.
Балабақшада өтетін ашық сабақ балабақшада ерекше құрылымды талап етеді, себебі мұнда нәтиже «жауап берді/бермеді» арқылы ғана өлшенбейді: баланың әрекеті, қызығушылығы, қатысуы, тілдік белсенділігі, моторикасы, әлеуметтік қарым-қатынасы сияқты көрсеткіштер маңызды. Сондықтан ашық сабақ балабақша, ашық сабақ кіші топ, ашық сабақ ортаңғы топ, ашық сабақ ересек топ, ашық сабақ даярлық, ашық сабақ мектепалды бағыттарының әрқайсысында ойын, қозғалыс, қысқа тапсырма және жиі ауысатын әрекет болуы керек. Мысалы, жануарлар ашық сабақ өткізсеңіз, баланың жануарды тануы ғана емес, оны сипаттауы, дыбыстауы, салыстыруы, «қайда мекендейді?» деп жауапты әрекет арқылы көрсетуі бағаланады. Ал пішіндер ашық сабақ болса, бала «дөңгелек, шаршы» деп айтуымен қатар, сол пішіндерді табу, сәйкестендіру, құрастыру арқылы дәлелдеуі керек. Балабақшада ашық сабақ презентация артық мәтінсіз, ірі сурет пен белгіге сүйенуі тиіс: бала көзбен көріп, қолмен істеп, сөзбен бекітеді. Бұл тәсіл ашық сабақ ересек (тәрбиешілер арасындағы шеберлік көрсету) форматында да тиімді, себебі көрнекілік – уақытты үнемдеп, әрекетті нақтылайды.
Мектепте ашық сабақтың деңгейі сыныпқа қарай күрделенеді. Мысалы, ашық сабақ 1 сынып пен 2 сынып ашық сабақ кезінде негізгі мақсат – оқу әрекетіне үйрету: тыңдау, жауап беру, жұпта жұмыс, белгі арқылы бағалау, қарапайым рефлексия. Бұл жерде ашық сабақ слайд ең алдымен құрылымды ұстап тұратын құрал: «не істейміз – не үшін істейміз – қалай білеміз» деген үштік әр кезеңде көрініп тұрса, сабақ жинақы шығады. Ал ашық сабақ 3 сынып пен ашық сабақ 4 сынып деңгейінде тапсырмалар біртіндеп дәлелдеуге ауысады: оқушы түсіндіріп айта алады, шешімін негіздей алады, мәтінмен жұмыс істеп, ой қорытынды жасай алады. Сондықтан ашық сабақ қазақ тілі үшін мәтіннің құрылымын табу, сөйлем мүшелерін анықтау, орфографиялық дағдыны дәлелдеу сияқты мақсаттар, ал ашық сабақ математика үшін есептің моделін салу, амал таңдау себебін айту, қателікті табу сияқты әрекеттер ұсынылады. Бұл жерде бағалау «дұрыс/бұрыс» емес, «неге бұлай шештің?» деген сұрақ арқылы тереңдейді.
Негізгі қиындық – орта және жоғары буында ашық сабақ «көп нәрсе сыйдыруға» ұмтылып, шашырап кетуі. Ашық сабақ 5 сынып, ашық сабақ 7 сынып, ашық сабақ 8 сынып, ашық сабақ 9 сынып сабақтарында ең тиімді әдіс – бір негізгі дағдыға фокус қою: мәтінді талдау, дәлел келтіру, мәселені шешу, алгоритм құру, тәжірибе жасау, дерекпен жұмыс. Мысалы, ашық сабақ информатика кезінде «алгоритм» ұғымын қысқа тапсырмалармен бекітіп, соңында шағын практикалық мини-жобаға шығуға болады. Жаратылыстану ашық сабақ болса, бақылау–болжам–қорытынды тізбегін көрсету маңызды: оқушы жай айтып қана қоймай, дерекке сүйеніп тұжырым жасайды. Дене шынықтыру ашық сабақ кезінде де нәтиже тек «жаттығуды орындады» емес: техника қауіпсіздігі, дұрыс қалып, қарқын, командалық өзара әрекет, өзін-өзі бақылау сияқты нақты индикаторлармен берілуі керек. Бұл – ашық сабақтың кәсіби құндылығын арттыратын дәлел.
Енді ең маңыздысы: ашық сабаққа дайындалғанда ашық сабақ ҚМЖ міндетті түрде «сабақтың рөлі» мен «оқушының әрекеті» арқылы жазылуы тиіс. Егер ҚМЖ тек мұғалімнің сөйлейтін мәтініне айналса, ашық сабақ көрнекі болғанымен, дәлелсіз болып қалады. ҚМЖ-дағы табысты формула мынадай: 1) мақсат нақты (оқушы не істейді?), 2) критерий анық (неге қарап бағалаймыз?), 3) тапсырмалар сатылы (жеңілден күрделіге), 4) қолдау бар (үлгі, тірек сөз, бағыттаушы сұрақ), 5) рефлексия қысқа (оқушы өз нәтижесін айтады). Осы логика тіл ашық сабақ сияқты тілдік пәндерде де, ашық сабақ математика сияқты есептік пәндерде де бірдей жұмыс істейді. Мәселен, қазақ тілі сынып ашық сабақ үшін «мәтіннен негізгі ойды табу» мақсаты қойылса, критериалды бағалау «негізгі ойды бір сөйлеммен жеткізді», «дәлел ретінде 2 тірек сөз таңдады», «өз пікірін бір аргументпен қорғады» сияқты өлшемдермен беріледі. Бұл әдіс оқушыны сөйлетеді, ал мұғалімді дәлелді көрсетеді.
Балабақшаға қайта оралсақ: ашық сабақ балабақшада кіші топ үшін бір әрекетті ұзақ ұстап тұру қиын, сондықтан «3 минут – ауысу» қағидасы жақсы нәтиже береді. Мысалы, ашық сабақ балабақшада ортаңғы топ деңгейінде «жануарлар ашық сабақ» өткізсеңіз: 1) суреттен тану, 2) дыбысын салу, 3) мекенін сәйкестендіру, 4) қимылмен көрсету, 5) бір сөйлеммен айту – әрқайсысы қысқа, бірақ жинақы болуы керек. Ал ашық сабақ балабақшада ересек топ пен ашық сабақ мектепалды деңгейінде тапсырмалар күрделенеді: сұраққа толық сөйлеммен жауап, топпен келісу, қысқа «неге?» түсіндіру, қарапайым жоспар құру (мысалы, оқиға желісін ретімен қою). Бұл жерде де ашық сабақ презентация көмектеседі: әр кезеңнің белгісі, бір сөздік тапсырма, таймер немесе «келесі қадам» белгісі балаға тұрақтылық береді.
Ашық сабақ жоспары мен ашық сабақ ҚМЖ: мақсат–нәтиже–бағалау байланысын құратын формула
Ашық сабақтың әсерін күшейтетін тағы бір тірек бар: сабақтың «сюжеті». Ашық сабақ саяхат форматы – ең қауіпсіз әрі қызықты тәсілдердің бірі. Сюжет болғанда тапсырмалар бір-біріне өздігінен байланысады: «аялдама», «станция», «миссия», «құпия конверт» сияқты элементтер баланы ынталандырады, ал мұғалімге құрылымды ұстап тұру жеңіл болады. Мұндай сюжет үй ашық сабақ сияқты тұрмыстық тақырыптарға да сай: «үй бөлмелері», «үйдегі қауіпсіздік», «заттарды топтау» – бәрі балабақшаға да, бастауышқа да сәйкес келеді. Ең бастысы – сюжет тапсырманың орнын баспайды, керісінше тапсырманы бір желіге біріктіреді. Сюжетпен бірге уақыт та үнемделеді: түсіндіру азаяды, әрекет көбейеді.
Соңғы маңызды блок – презентация және слайд. Көп мұғалім ашық сабақ слайд жасағанда мәтінді көбейтіп жібереді. Ал ашық сабақта слайдтың міндеті – кітаптың орнына жүру емес, қадамды көрсету. Әр слайд бір ғана функция атқарсын: мақсат, тапсырма, үлгі, критерий, рефлексия. Егер слайдқа үш абзац жазылса, оқушы мұғалімді тыңдамайды, қонақ мәтінді оқиды, сабақтың «тірі динамикасы» жоғалады. Сондықтан қысқа сөз, ірі қаріп, белгі, сурет – ең тиімді стиль. Осы қағида кез келген пәнге ортақ: ашық сабақ қазақ тілі кезінде тірек сөздер, ашық сабақ математика кезінде үлгі есеп, ашық сабақ информатика кезінде алгоритм қадамдары, дене шынықтыру ашық сабақ кезінде қауіпсіздік ережесінің пиктограммасы.
Қорытындылайық: ашық сабақ – бір күндік дайындықпен ғана шешілетін жұмыс емес. Бірақ дұрыс жүйе болса, кез келген тақырыптан сапалы нәтиже көрсетуге болады: балабақшада ашық сабақ балабақшада, бастауышта ашық сабақ 1 сынып, 2 сынып ашық сабақ, ашық сабақ 3 сынып, ашық сабақ 4 сынып, орта буында ашық сабақ 5 сынып, жоғарыда ашық сабақ 7 сынып, ашық сабақ 8 сынып, ашық сабақ 9 сынып – бәрінің негізі бір: мақсат нақты, тапсырма сатылы, дәлел әрекет арқылы, бағалау критериймен, рефлексия қысқа. Сонда ашық сабақ туралы пікір «әдемі өтті» деңгейінен «нәтиже көрсетті» деңгейіне көтеріледі. Ең жақсы ашық сабақ – оқушының өзіне сенім берген, ал мұғалімнің әдістемесін дәлелмен көрсеткен сабақ.
Соңғы маңызды блок – презентация және слайд. Көп мұғалім ашық сабақ слайд жасағанда мәтінді көбейтіп жібереді. Ал ашық сабақта слайдтың міндеті – кітаптың орнына жүру емес, қадамды көрсету. Әр слайд бір ғана функция атқарсын: мақсат, тапсырма, үлгі, критерий, рефлексия. Егер слайдқа үш абзац жазылса, оқушы мұғалімді тыңдамайды, қонақ мәтінді оқиды, сабақтың «тірі динамикасы» жоғалады. Сондықтан қысқа сөз, ірі қаріп, белгі, сурет – ең тиімді стиль. Осы қағида кез келген пәнге ортақ: ашық сабақ қазақ тілі кезінде тірек сөздер, ашық сабақ математика кезінде үлгі есеп, ашық сабақ информатика кезінде алгоритм қадамдары, дене шынықтыру ашық сабақ кезінде қауіпсіздік ережесінің пиктограммасы.
Қорытындылайық: ашық сабақ – бір күндік дайындықпен ғана шешілетін жұмыс емес. Бірақ дұрыс жүйе болса, кез келген тақырыптан сапалы нәтиже көрсетуге болады: балабақшада ашық сабақ балабақшада, бастауышта ашық сабақ 1 сынып, 2 сынып ашық сабақ, ашық сабақ 3 сынып, ашық сабақ 4 сынып, орта буында ашық сабақ 5 сынып, жоғарыда ашық сабақ 7 сынып, ашық сабақ 8 сынып, ашық сабақ 9 сынып – бәрінің негізі бір: мақсат нақты, тапсырма сатылы, дәлел әрекет арқылы, бағалау критериймен, рефлексия қысқа. Сонда ашық сабақ туралы пікір «әдемі өтті» деңгейінен «нәтиже көрсетті» деңгейіне көтеріледі. Ең жақсы ашық сабақ – оқушының өзіне сенім берген, ал мұғалімнің әдістемесін дәлелмен көрсеткен сабақ.
